Baśń to gatunek epicki ukształtowany w kulturze ludowej. Należy do najstarszych gatunków literackich w historii kultury. Baśń kształtowała się równocześnie z mitem.
Cechy gatunku
- obecność pierwiastków fantastyki i cudowności, harmonijnie splatających się ze światem realnym,
- występowanie zjawisk nadprzyrodzonych, postaci nie z tego świata, czarodziejskich zdarzeń, magicznych przedmiotów i liczb,
- w języku baśni występują formuły-zaklęcia, formuły początku i końca,
- nieokreślony czas i miejsce akcji,
- schemat kompozycyjny oparty na tryumfie dobra nad złem.
O krasnoludkach i o sierotce Marysi, Maria Konopnicka, Warszawa : nakład i własność Michała Arcta, 1896, domena publiczna
Porównanie przekazu baśni ludowych i baśni literackich
| Przekaz ludowy | Przekaz literacki |
|---|---|
| nie zna autora | określone autorstwo |
| odległa tradycja | fabuła nieulegająca modyfikacjom |
| przez wieki w przekazie ustnym | kształt zamknięty i skończony |
| utrwalony poprzez zapis etnograficzny lub literacki | tekst może naruszać konwencje gatunkowe |
Różnice pomiędzy baśnią klasyczną i baśnią nowoczesną
| Baśń klasyczna | Baśń nowoczesna |
|---|---|
| deterministyczna wizja świata (zwycięża dobro) | odejście od schematu fabularnego |
| schematyczna fabuła | oryginalne ujęcie tematu |
| motywy wędrowne | porusza aktualne, realne problemy |
| uproszczone postacie | zindywidualizowane postacie |
The book of elves and fairies, Frances Jenkins Olcott, il. Milo Winter, Boston 1918, domena publiczna
Motywy baśniowe
- motyw wędrówki
- motyw walki dobra ze złem
- motyw zwycięstwa miłości, sprawiedliwości i dobra
- motyw mędrca
- motyw kompensacyjny
- motyw przemiany
Funkcje baśni
- baśń przekazuje tradycje kultury,
- prezentuje wzorce, do których można dążyć,
- przekazuje wartości jak: dobro, sprawiedliwość, miłość, uczciwość,
- budzi nadzieje, pragnienia,
- wzbudza motywacje,
- redukuje napięcie,
- pełnieni funkcje terapeutyczne,
- pomaga w trudnych chwilach.
„Baśń to elementarz, z którego dziecko uczy się czytać we własnym umyśle, elementarz napisany w języku obrazów. Jest to jedyny język, dzięki któremu możemy rozumieć siebie i innych, zanim dojrzejemy intelektualnie”
Bruno Bettelheim
Perrault's Fairy tales, Charles Perrault, il. Honor C. Appleton, Boston 1911, domena publiczna
Kanon baśni
Historie i baśnie dawnych czasów z pouczeniami moralnymi, Charles Perrault, 1697.
Znane później jako Opowieści Babci Gąski lub Bajki Babci Gąski.
Tomik zawierał baśnie: Mały Czerwony Kapturek, Kot w butach, Kopciuszek, Śpiąca królewna, Sinobrody, Wróżki, Knyps z czubkiem, Paluszek. W kolejnych wydaniach: La Marquise de Salusses, Les Souhaits ridicules, Ośla skórka.Księga tysiąca i jednej nocy - zbiór około 300 baśni, podań, legend, anegdot i opowieści zamkniętych w kompozycyjną ramę legendy o sułtanie Szachrijarze i jego żonie Szeherezadzie. Przekład na język francuski – Antoine Galland, 12 tomów w latach 1704-1717.
Pierwszy przekład polski w 1768. Baśnie opracowywali m. in. Franciszek Bohomolec, Wacław Sieroszewski, Bolesław Leśmian.Baśnie braci Grimm (Kinder- und Hausmärchen), Wilhelm i Jacob Grimm, 1812 (tom I), 1815 (tom II). W pierwszym wydaniu 155 baśni. Pierwsze polskie wydanie pt. Baśnie dla dzieci i młodzieży w roku 1895.
Jaś i Małgosia, Królewna Śnieżka i siedmiu krasnoludków, Czerwony Kapturek, Kopciuszek, Zaczarowana fasola.Baśnie, Hans Christian Andersen, 1836 -1872. Powstało 168 baśni i opowieści.
Tłmaczenia na język polski: Stefania Beylin, Jarosław Iwaszkiewicz, Franciszek Mirandola, Władysław Syrokomla, Czesław Kędzierski i Bogusława Sochańska (w 2006 roku, po raz pierwszy bezpośrednio z języka duńskiego).
Brzydkie kaczątko, Calineczka, Dziewczynka z zapałkami, Nowe szaty cesarza, Słowik, Świniopas.
- Lewis Carroll, Alicja w Krainie Czarów, 1865.
- Carlo Collodi, Pinokio, 1881.
- Lyman Frank Baum, Czarnoksiężnik z Krainy Oz, 1900.
- Selma Lagerlöf, Cudowna podróż, 1906.
- Antoine de Saint-Exupéry, Mały książę, 1943.
- Tove Jansson, seria książek o Muminkach, 1939 – 1980.
- Maria Konopnicka, O krasnoludkach i o sierotce Marysi, 1896.
- Bolesław Leśmian, Klechdy sezamowe, Przygody Sindbada żeglarza, 1913.
- Jan Brzechwa, Akademia pana Kleksa, 1946.
- Ewa Szelburg-Zarembina, Królestwo bajki, 1959.
- Baśnie polskie, 1968
- Janina Porazińska, Szewczyk Dratewka, 1973.
Bibliografia
Aarne-Thompson-Uther Classification of Folk Tales, http://www.mftd.org/index.php?action=atu
Baśń, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9B%C5%84
Bettelheim B., Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, Warszawa 1985
Fairy tale, from Wikipedia, the free encyclopedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Fairy_tale
Martyniuk W., Rola baśni w rozwoju i wychowaniu dziecka, http://www.tnbsp.lublin.pl
Niesporek-Szamburska B., Baśń, w: Literatura dla dzieci i młodzieży po roku 1980, t.1 Katowice 2008
Propp W., Morfologia bajki, Warszawa 1976
Słownik literatury dziecięcej i młodzieżowej, pod red. Barbary Tylickiej i Grzegorza Leszczyńskiego, Wrocław 2002
Ungeheuer-Gołąb A., Po co dziecku baśń?, w: Literackie inspiracje w rozwoju przedszkolaka, Wydawnictwo SBP, Warszawa 2012
Na takich baśniach wyrosła moja wyobraźnia, przecudne ilustracje ❤️
Rola baśni w rozwoju jest nieoceniona. A ilustracje to niesamowita baśniowa przestrzeń. Mam głowę pełną Jana Marcina Szancera, Marka Goebela i mojego najukochańszego Antoniego Boratyńskiego.
Czytając w ostatnich miesiącach różne pozycje mojej blisko trzyletniej córce jestem zdziwiony ile różnic jest pomiędzy jedną a tą samą baśnią, ale w różnych wydaniach. Niektóre wersje są mocno skrócone i ugrzecznione. Inne natomiast są mocno makabryczne, z rąbaniem siekierą wilka włączając. Sam z dzieciństwa raczej zapamiętywałem jedną wersję jakiejś kultowej baśni. Ale to pewnie też wynika z tego, że ćwierć wieku temu nie było aż tak dużego wyboru książek dla dzieci.
Tak - same różnice w przekładach są ogromne, a do tego dochodzi wiele adpatacji, skrótów, wersji. Jest też cała grupa wersji tak nieudolnie napisanych i zilustrowanych, że traktować je należy po prostu jako bezczelny skok na kasę. Sama mam w domu kilka takich książeczek (w większości z twardymi stronami,czyli dla najmłodszych dzieci), przy czytaniu których można się załamać. No ale cóż - tytuł "Czerowny Kapturek" albo "Jaś i Małgosia" czasem sprzeda coś, co nie powinno być sprzedawane, twór książkopodobny.
Bez baśni dzieciństwo nie byłoby takie samo. Będąc najstarszym dzieckiem w rodzinie uczyłam się ich na pamięć by móc opowiadać je młodszym kuzynkom gdy zostawały na noc. Teraz czytam co wieczór dzieciom baśnie, niestety nie wszystkie się dla nich jeszcze nadają więc muszę przeprowadzać selekcję 😉