Newton, yerçekimini düşünürken Ay'ın dünyanın etrafında, yörüngede dönmesinin tamamıyla aklındaki yerçekimi teorisiyle alakalı olduğunu biliyordu. Elmayı yere düşüren kuvvetle, gezegenleri yıldızların etrafında döndüren kuvvet aynı şeydi. Ama Ay, tüm ışıltısıyla, Newton'dan binlerce yıl öncesine kadar insanları büyüleyen bir şeydi. Hatta
çoğu uygarlık kendisine tanrılık atfetmiş ve tapmıştır.
Bugünkü yazımda Sümerlerin Ay tanrıçası El-ila dan daha ziyade, ayın fiziksel manada nasıl oluştuğundan dilim döndüğünce, aklım yettiğince bahsetmeye çalışacağım.
Ay Dünya'dan Mı Koptu?
Elinizdeki taşı ileriye doğru yeterli bir kuvvetle fırlatırsanız, bir eğik atış olacaktır. Taş, eğik bir yörünge çizerek ilerleyecek ve yere düşecektir. Bunu sağlayan şey, yerçekimi kuvvetidir. Taşı biraz daha hızlı atarsanız bu defa taşın menzili artacak, daha da ileride bir yerlerde yere düşecektir. Ama şimdi varsayalım ki Herkül kadar kuvvetlisiniz. Taşı (deyim yerindeyse roketleyerek) fırlattığınızda taş öyle bir enerjiyle ilerleyerek yukarı doğru çıkacaktır ki, yerçekimi taşı yere çekemeyecektir. Sizin taşa uyguladığınız kuvvet, dünyanın taşa uyguladığı yer çekimi kuvvetinden daha fazla olduğu için taş, dünyadan kaçacak ve sürekli ileri doğru gidecek, düşer gibi bir yörünge takip edecek ama hiç bir zaman düşmeyecektir. eğer yeterince yükseklikte uçuşa geçmediyse, ve dünyada hiç bir şeye takılmazsa, uçacak uçacak dünyanın etrafında dolaşacak ve gelip sizin ensenize çarpacaktır. Ama ilk fırlatışınızda taşa daha da fazla yükseklik kazandırabilirseniz (diyelim ki 300 km kadar) bu defa taş dönüp dolaşıp sizin ensenize çarpmayacak ve dünyanın yörüngesine oturacaktır.
İşte bizim yörünge diye kastettiğimiz şey budur. Ayı da tıpku bu mantıkla yörüngesine oturmuş olarak düşünebilirsiniz. Sanki vakti zamanında yeterince güçlü biri dünyadan bir taş parçası (ay büyüklüğünde!) almış ve yukarı doğru öyle bir fırlatmış ki, ay o çizgisel momentum ile dünyann yörüngesine oturmuştur. Fakat bu teorilerden sadece birisidir. Milyarlarca yıl önce, yaklaşık mars büyüklüğünde bir gezegenin yörüngesinden sapıp dünyaya çarptığı düşünülmektedir. Bu öyle bir çarpışmadır ki, bugüne kadar hiç bir insan gözü ya da cihazı, böyle bir çarpışmayı ne görmüş ne de tanık olmuştur.
Buharlaşan Dünya
Milyarlarca yıl önceki bu çarpışma teorisine göre , çarpışmanın etkisiyle (ki çarpışmanın kafa kafaya olduğu tahmin ediliyor) dünya tamamıyla buharlaşmış. Buharlaşmanın boyutunu dünyanın çekirdeğine kadar herşeyin buharlaşması olarak düşünebilirsiniz. Dünyanın maddesinin dünya çekirdeği etrafında toz ve gaz diski olarak dönmeye başladığını varsayabilirsiniz. Milyarlarca yıl boyunca soğuyan bu madde dünya üzerine kaya yağmurları olarak yağmış. Ama büyük bir porsiyonu kendi topaklanmasını gerçekleştirmeye başlamış ve iyice soğuyarak dünya etrafındaki yörüngesini almaya başlamış. Zamanla dünyanın etrafında dönen bir uyduya dönümüştür.
Dünyaya çarpan ve Theia adı verilen gezegen çarpışma sonrasında tamamıyla yok olmuştur. Daha doğrusu malzemesi dünya malzemesiyle bir olmuştur. Dünya yüzeyine, çarpışmadan sonra bol miktarda silikat (@embesilikat) yağmuru yağmasına sebebiyet vermiştir. Ay'dan getirilen madde örneklerinin bir kısmında dünyada hiç bulunmayan ya da çok çok nadir bulunan bazı maddelerin (bileşikler) var olduğu tespit edilmiştir. Bunların Theia'nın malzemesi olduğu düşünülmektedir.
Dünya Büyüdü ve Yavaşladı
Bu korkunç olaydan sonra dünya kütlesine Theia'nın kütlesinin de bir kısmı eklendiği için dünya madde miktarı ve hacminde bir miktar büyüme olmuştur. Artık eskisinden daha da büyük olan dünya açısal momentumunu korumak için yavaşlamıştır. Ancak bu yavaşlamanın ana sebebi kütle kazanımı değil, artık ay diye bir uydunun olmasıdır. Dünyanın ayı kendine çekmesi gibi, ay da dünyayı kendine çekmektedir ve bu çekimden dolayı dünya sürekli yavaşlamaktadır. Büyük çarpışma ve kopuş olayı yaşanmadan önce dünya'nın bir gününün 8 saat olduğu düşünülmekteydi. Dinazorlar zamanında bu süre 21 saate çıktı. Günümüzde de yavaşlama devam ediyor. Şu anda 1 gün 24 saat sürüyor. Milyarlarca yıl sonra ise dünya bu sebepten dolayı sanki duruyormışçasına yavaşlayacak ve Ay, dünyanın yalnızca bir tarafından görülebilecek!
Ayımızın dünya büyüklüğünde bir gezegenin etrafında dönebilecek muhtemel uydulara göre çok büyük olduğunu unutmayın. Ay büyüklüğündeki bir uydu, aslında bir gezegen olabilecek boyutlarda sayılabilir. Ya da Jüpiter gibi bir devin etrafında dönebilecek bir uydu olması daha uygun olurdu. Bu nedenle Ay ve dünya arasındaki bu uydu-gezegen ilişkisinin çok özel bir olay olduğunu sizlere belirtmem gerek.
Ay Dünyadan Sürekli Uzaklaşmaktadır
O korkunç çarpışmanın etkisi hiç bir zaman geçmemiştir. O dönemde (ilk çarpışma yaşandığında) ay dünyanın adeta burnunun dibindeydi. O zamanlar yaşanan gel-git dalgalarının yanında şu an yaşananlar resmen sinek vızıltısı gibi kalıyordu. Ama ay sürekli dünyadan uzaklaştı, uzaklaştı ve uzaklaştı. Şu anda da uzaklaşmaya devam ediyor.
Ay, dünyadan yılda ortalama olarak yaklaşık 2 cm kadar uzaklaşmaktadır.
Gelecekte (milyarlarca yıl sonra), güneşimiz bir kırmızı dev olup genişleyip dünyamızın arka bahçesine kadar genişlediğinde, Ay, artık dünyadan o kadar uzaklaşacaktır ki, eğer güneşin sıcaklığıyla eriyip gitmezse, dünyadan kopup gidecektir.
Kütle-Çekimsel Kilit
Ay'ımızın dünyamız ile olan enterasan ilişkilerinden bir tanesi de kütle-çekimsel kilit etkisidir. Bu olay çok nadir görülen bir olaydır. Biri birinin etrafında dönen iki gök cisminden kendi etrafında dönenin dönüş hızı, yörüngede dönenin, yörüngede dönüş hızıyla bazen aynı olabilir. Bu neden kendi ekseninde dönen büyük kütleli cisimden, yörüngede dönen küçük kütleli cisme bakıldığında, küçük cismin sürekli aynı tarafı gözükür. Çünkü birisi birisinden daha hızlı olmadığı için dönüş turları aynı anda tamamlanır. Kütle-çekimsel Kilik etkisini biz Ay'da, ayın sürekli aynı tarafını görmekle farkedebiliyoruz. Bu durum, Satürn ve uydusu Titan arasında da yaşanmaktadır.
Peki bu ne zamana kadar sürecektir? Yani biz Ayın aynı yüzeyini ne zamana kadar görmeye devam edeceğiz? Tabiki ay, dünyadan yeterince uzaklaşıncaya kadar. Bu kadar yakınken (yaklaşık 350 bin km) dünya, ayın ekvatoral ekseninde baktığı yere, arkasına göre daha fazla yerçekimi kuvveti uygulamakta ve bu da ayın bu etkiye maruz kalmasına neden olmaktadır. Bunun yanısıra, yukarıda anlattığım gibi, dünya sürekli yavaşladığı için gün gelecek, Ay'dan da dünyanın yalnızca bir tarafı görünebilecektir.
Sonuç
Bütün bunlar, doğadaki uzak erimli yalnızca bir kuvvetin şaheserleridir. O da kütleçekimi! Ama şunu unutmamak gerekir. Eğer milyarlarca yıl önce Theia dünyaya hiç çarpmamış olsaydı. Bu gezegende muhtemelen hiç bir zaman yaşam var olmayacaktı. O nedenle, hali hazırda 'Ay' ımız yanı başımızdayken, onun tadını çıkarıp ona 'iyiki varsın!' demeye devam edelim.
Milyarlarca yıl önce Theia Dünya ile buluştu ve silikat oluştu. Akabinde 93 senesinde iki sıradan insanın sperm ve yumurtasının birleşmesi sonucu da bir embesil doğdu. Milyarlarca süren bu oluşum sonucunda da 'Embesilikat' var oldu.
Abi var oluşsal sancımı fizik ve fizik yasalarıyla açıklayıp yazına döktüğün için çok teşekkür ederim. Kimseye bir Embesilikatın kolay oluşmadığını anlatamıyordum. Ama senin gibi güzel insanın postuna etiket olmak, bu açıklayamama sürecimi tamamen gölgeledi. Cidden çok keyiflendim :)
Bu arada şaka bir yana evren, bilim, madde, anti-madde, enerji, fizik ve dahası... Hayretle karşıladığım ve merakımı hep diri tutan nadir konulardan. İşin güzel yanı sonsuz bir bilgi ve bilgisizlik hakim. Yani merakım her türlü hayretle sonuçlanıyor. Yazı çok bilgilendirici ve güzel olmuş. Her zaman ki gibi döktürmüşsün. Keşke daha çok vaktin olsa da sık sık senden bu tarz yazılar okusak. Seviyoruz abi seni. @gokhan83kurt'un askerleriyiz !
Evet ben de sizi seviyorum kardeşim. Çok isterdim şöyle bir postu 10-15 sayfa döşeyecek vaktimin olmasını ama belki de böylesi daha hayırlıdır. Kısa ve öz daha sindirilebilirdir belki de...
Hadi öyle olduğunu varsayalım abi. Zaten Pollyanna'cılık oynamaktan gen evrimi yaşadık, yaşayacağız. Her şeye olumlu bakacağız diye valla saçlarım kızıla döndü, yüzümde çil çıktı :)
4k bir fotoğrafını görmek istiyoruz...
toplum buna hazır değil, yapamam jkdsfn :)
Merhabalar coogger etiletini direk kullanmak artık birşey ifade etmiyor şu iki yazıyı okumanızı tavsiye ederim.
ve etiket kullanmak yerine bir sonraki paylaşımınızı, http://www.coogger.com/ adresinden yaparsanız daha fazla destek olma imkanınız olur.
Sorun değil. Bir sonrakine artık.
People who liked this post also liked:
İnceleme- bSteem Mobil Uygulama by @cashthekush
BAYCAN 😊 by @pinarhanpolat
Why are we exactly where we should be? (Neden Tamda Olmamız Gereken Yerdeyiz?) by @pinarhanpolat
Çok güzel bir yazı olmuş resteem yapıyorum gerçi steemitte resteemin bir önemi yok gibi ama olsun. Ufak birkaç şey söylemek istiyorum dünya ilk zamanlarında 6 saat te bir günü deviriyordu hesaplamalar bunuu gösteriyor diye biliyorum. Bahsetiiğiniz çarpışmadan sonra dünyaya su gelmiştir ilk zamanlarda su yoktur dünyada hayatın da bu çarpışma vasıtasyıla oluştuğunu savunanlar da vardır.
Astronomiye bu kadar ilgili bir çok kişi olduğunu görmek benim için müthiş bir şey! Teşekkür ederim. Resteem upvote almak için değil ama görünürlük açısından avantajlı bir şey.
Fen Edebiyat Fizik bölümü okudum ünide :D
Fizikçi görmek daha da güzel :))
Müzisyen olarak hayata devam ediyorum ama sürekli fizikle ilgili yapılan araştırmaları okuyorum anlamsız bir keyif alıyorum bundan :D okulunu okudum meslek olarak yapadım ama hobi olarak ilgileniyorum o yüzden kesin bilgiler değil yazdıklarım :))
Benim de teorim Ayın Dünya'nın kütle çekim kuvvetinde kalıp yörüngesine girdiğinin tersine, Ay'ın Güneşin kütle çekimine kapılı hareket ettiği yönünde :)
Hocam sizi şöyle kapıya yakın kırlente alalım :D :D :D :D
Sitede yeniyim ama okuduğum en başarılı post tebrik ediyorum. Mentiona da çok güldüm:) Bu tarz zamanlarda güçlü bir hesabım olsun çok istiyorum açıkçası görülme sayısı beni gerçekten üzdü.
Az olsun, öz olsun diyelim... Ne diyelim. Biz bizeyiz ya. Bu yeter!. Gönüller bir olsun.