Opisana wcześniej powieść „System” była pierwszą częścią trylogii Toma Roba Smitha, której bohaterem jest Lew Demidow. Autor kontynuuje eksplorację sowieckiej rzeczywistości, tym razem serwując nam brutalne studium kary, odkupienia i chaosu następującego po upadku tyrana. „Tajny referat” (oryg. The Secret Speech) nawiązuje do słynnego przemówienia Nikity Chruszczowa z 1956 roku, w którym potępiono zbrodnie Stalina, wywołując szok w całym imperium.
Streszczenie fabuły: Gdy ofiary wracają z zaświatów
Akcja przenosi się do 1956 roku. Chruszczow ogłasza amnestię, a tysiące więźniów politycznych opuszczają łagry. Lew Demidow po sukcesach w wydziale zabójstw dowodzi teraz niewielką jednostką w Moskwie i próbuje żyć uczciwie. Wspólnie z Raisą adoptowali dwie sieroty – Zoję i Elenę. Lew widzi w tym szansę na odkupienie win, jednak starsza Zoya nienawidzi go, widząc w przybranym ojcu mordercę swoich biologicznych rodziców.
Przeszłość dopada Lwa z najmniej oczekiwanej strony. Przed laty doprowadził do skazania pewnego duchownego; pop i jego żona trafili do gułagu. Teraz żona popa, która w obozie przyjęła imię Frajerka, powraca na czele bandy byłych więźniów, by terroryzować swoich dawnych oprawców. Kobieta porywa Zoję, zmuszając Lwa do wykonania misji niemożliwej: musi on wydostać jej męża z piekła na dalekiej Kołymie. Lew wyrusza tam pod przykrywką więźnia, trafiając do miejsca, do którego sam przez lata wysyłał innych.
Finał akcji przenosi się do Budapesztu, gdzie właśnie wybucha antysowieckie powstanie. W mieście ogarniętym krwawymi walkami ulicznymi Lew musi stawić czoła nie tylko Frajerce, ale i własnemu sumieniu. Pytanie brzmi: czy w świecie zbudowanym na przemocy jakakolwiek wina może zostać naprawdę odkupiona?
Ocena i wrażenia: Thriller w ogniu historii
„Tajny referat” znacząco różni się od pierwszej części. To już nie tylko kryminał, ale pełen akcji thriller polityczny i emocjonalna opowieść o cyklu przemocy, który totalitaryzm wprawia w ruch. Smith stawia przed bohaterem dylematy bez dobrych rozwiązań. Czy można zacząć od nowa, gdy ofiary dosłownie pukają do twoich drzwi? Czy można być dobrym człowiekiem, korzystając z przywilejów systemu, który obok morduje tysiące niewinnych?
Autor kreuje wielowymiarowe postacie, jak wspomniana Frajerka. To postać tragiczna – system zrobił z niej potwora, a jej cierpienie w gułagu czyni jej motywację przerażająco zrozumiałą. Smith świetnie oddaje też chaos epoki. „Tajny referat” wywrócił sowieckie społeczeństwo do góry nogami – dawni kaci zaczęli bać się swoich ofiar, a ideologiczna pewność ustąpiła miejsca panice.
Sceny w zbuntowanym Budapeszcie są brutalne i realistyczne. Węgry stają się tu metaforą walki o wolność, która wydaje się niemożliwa do wygrania w starciu z radzieckimi czołgami.
Podsumowanie
O ile „System” wprowadzał nas w paranoję państwa policyjnego, o tyle „Tajny referat” obnaża brutalność gułagów i cynizm władzy w momencie kryzysu. Tom Rob Smith udowadnia, że potrafi pisać głębokie studia ludzkiej natury w warunkach ekstremalnych. To mroczna, pesymistyczna, ale niezwykle bogata emocjonalnie lektura o tym, że w totalitarnym państwie nikt nie jest do końca niewinny.
W cyklu "Ostatnio przeczytałem" chciałbym się dzielić z wami refleksjami na temat przeczytanych (lub odsłuchanych) książek. Kryminały i powieści sensacyjne są mi zdecydowanie najbliższe, ale często sięgam po political-fiction albo książki dokumentalne, biogramy czy wspomnienia.